Xabze Bağlamında Quases Geleneği: Anadolu'daki ‘Kız Kaçırma’ Kavramından Farklı Bir Toplumsal Pratik
Toplumların geleneksel kurumlarını ve uygulamalarını değerlendirirken, kullanılan kavramların taşıdığı kültürel anlam dünyasını göz önünde bulundurmak gerekir. Bir kültüre ait kavramın başka bir dilde veya kültürel bağlamda karşılanmaya çalışılması, zaman zaman önemli anlam kayıplarına ve yanlış yorumlara yol açabilmektedir. Çerkes toplumunda bilinen ve Kabardey lehçesinde ‘Quases’ olarak adlandırılan uygulama da bu duruma örnek teşkil etmektedir. Türkçede çoğunlukla ‘kız kaçırma’ olarak ifade edilen Quases, gerçekte Anadolu'da yaygın olarak anlaşılan kız kaçırma olgusundan farklı toplumsal, ahlaki ve hukuki özellikler taşımaktadır.
Xabze ve Toplumsal Düzen
Çerkes toplumunun geleneksel hukuk ve ahlak sistemi olan Xabze, bireylerin ve toplulukların davranışlarını düzenleyen temel normlar bütünüdür. Xabze yalnızca görgü kurallarını değil; aile ilişkilerini, toplumsal sorumlulukları, evlilik kurumunu, misafirperverliği, uzlaşma mekanizmalarını ve bireyin toplum içindeki konumunu da belirleyen kapsamlı bir değerler sistemidir.
Bu sistem içerisinde bireyin onuru, ailenin itibarı, kadınların saygınlığı ve toplumsal huzurun korunması temel ilkeler arasında yer alır. Dolayısıyla herhangi bir kişinin iradesi dışında zor kullanılarak bir eyleme maruz bırakılması, Xabze'nin temel prensipleriyle bağdaşmaz. Bu nedenle Quases'i değerlendirirken, onu yalnızca bir evlilik yöntemi olarak değil, Xabze'nin şekillendirdiği sosyal düzen içerisinde ortaya çıkan bir uygulama olarak ele almak gerekir.
Anadolu'da Kız Kaçırma ve Kavramsal Sorun
Türk toplumunda ‘kız kaçırma’ kavramı genellikle genç kızın veya ailesinin rızası dışında gerçekleştirilen bir eylemi çağrıştırmaktadır. Tarihsel ve sosyolojik örneklerde bu tür olayların aileler arasında çatışmalara, kan davalarına, hukuki süreçlere ve toplumsal gerilimlere neden olduğu görülmektedir. Bu nedenle kavram, kamuoyunda çoğunlukla olumsuz bir anlam yükü taşımaktadır.
Ancak Quases'in aynı kavramla ifade edilmesi, Çerkes toplumundaki uygulamanın mahiyetini tam olarak yansıtmamaktadır. Çünkü burada belirleyici unsur zor kullanma değil, tarafların karşılıklı rızası ve evlilik amacıyla hareket etmeleridir.
Quases'in Toplumsal Niteliği
Quases, özünde evlilik niyeti taşıyan iki gencin, çeşitli sosyal veya ekonomik nedenlerle geleneksel evlilik sürecini farklı bir yöntemle başlatmalarını ifade eder. Bu uygulamada genç kızın rızası temel şartlardan biridir. Kızın bilgisi ve isteği dışında gerçekleştirilen bir eylem, Quases olarak değil, Xabze'nin ihlali olarak değerlendirilir.
Tarihsel olarak bazı ailelerin ekonomik yetersizlikler nedeniyle düğün masraflarını karşılayamaması, aile içindeki evlilik sıralamasına ilişkin geleneksel hassasiyetler veya taraflar arasındaki çeşitli sosyal engeller, gençlerin Quases yöntemine başvurmasına neden olabilmiştir. Bununla birlikte süreç çoğu zaman ailelerin tamamen dışlandığı bir olay olarak gelişmez. Bazı durumlarda ailelerin açıkça ifade edilmeyen ancak zımnen var olan bir onayından söz etmek mümkündür.
Bu yönüyle Quases, toplumsal çatışma yaratmayı değil, evlilik sürecinin farklı bir yöntemle başlatılmasını amaçlayan bir uygulama olarak değerlendirilebilir.
Koruma ve Emanet Kurumu
Quases'in Anadolu'daki kız kaçırma örneklerinden ayrıldığı en önemli noktalardan biri de genç kızın korunmasına ilişkin toplumsal mekanizmalardır. Xabze'ye göre evinden ayrılan genç kız doğrudan erkeğin ailesine bırakılmaz; toplum içerisinde güvenilirliği ve saygınlığı kabul edilmiş bir aileye emanet edilir.
Bu emanet kurumu yalnızca fiziksel güvenliği sağlamak amacı taşımaz. Aynı zamanda genç kızın onurunun, toplumsal statüsünün ve aileler arasındaki ilişkinin korunmasını da hedefler. Emanet edilen aile, sürecin ahlaki güvencesi olarak kabul edilir ve taraflar arasında uzlaşma sağlanıncaya kadar sorumluluk üstlenir.
Ardından aile büyükleri, akrabalar ve toplumun saygın kişileri devreye girerek uzlaşma sürecini yürütür. Nihai hedef çatışma değil, aileler arasında rızaya dayalı bir mutabakatın sağlanmasıdır. Uzlaşmanın gerçekleşmesi halinde ise genç kıza ev sahipliği yapan aile, adeta kendi kızlarını evlendiriyormuş gibi düğün hazırlıklarını üstlenir ve evlilik töreninin gerçekleştirilmesine katkıda bulunur.
Quases, yüzeysel bir çeviriyle ‘kız kaçırma’ olarak tanımlanabilecek bir uygulama değildir. Bu kavramın arkasında Xabze'nin şekillendirdiği bir toplumsal sorumluluk anlayışı, rıza ilkesi, koruma mekanizması ve uzlaşma kültürü bulunmaktadır. Anadolu'da olumsuz çağrışımlara sahip olan kız kaçırma kavramı ile Quases arasında görülen benzerlik, yalnızca olayın dış görünüşüyle sınırlıdır. İçerik, amaç ve toplumsal işlev bakımından iki olgu arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır.
Bu nedenle Quases'in Türkçeye doğrudan ‘kız kaçırma’ olarak çevrilmesi, kavramın kültürel bağlamını ve Xabze içerisindeki yerini eksik yansıtmaktadır. Çerkes kültürünün doğru anlaşılması açısından, Quases'in kendi tarihsel ve toplumsal bağlamı içerisinde değerlendirilmesi ve bu kavrama daha uygun bir Türkçe karşılık üzerinde düşünülmesi gerekmektedir. Çünkü bazı kültürel kavramlar, yalnızca sözlük anlamlarıyla değil, ait oldukları medeniyet ve değer sistemi içinde kazandıkları anlamlarla anlaşılabilir.
