Türkiye’nin ekonomisi üzerine konuşurken sık sık aynı soruyla karşılaşıyoruz, dolar yeniden 2 lira olur mu, fiyatlar eski günlere döner mi?
Üzgünüm ekonomik olarak geri dönülmez bir eşik geçildi.
Artık hiçbir ülke, geçmişteki kur seviyelerine veya fiyat düzeylerine dönemiyor. Türkiye’de de kurun 2 lira olduğu yıllar, düşük enflasyon dönemleri, ucuz ürün fiyatları bir nostalji olarak hafızamızda kaldı ama gerçeğe dönüşmeleri imkânsız.
Peki neden?
Çünkü yıllar içinde para arzı arttı, enflasyon birikti, dış borç yapısı değişti, üretim maliyetleri katlandı ve dünya ekonomisi farklı bir evreye geçti. 15–20 yıl öncesinin ekonomik şartlarıyla bugünün şartlarını kıyaslamak, şu an bu zamanda mümkün değil.
Günümüzde herkes ekonomiyi sadece kur ya da etiket fiyatı üzerinden bakıyor ama bu yanlıştır. O dönemlerde Türkiye’nin nüfusu daha düşükt, enerji fiyatları daha makul düzeydeydi, üretim maliyetleri bugünkü kadar ağır değildi. Ayrıca küresel ticarette dengeler bambaşkaydı. Bugün ise küresel krizler, jeopolitik riskler, enerji bağımlılığı ve ithalata dayalı üretim modeli geçmişteki rakamları imkânsız kılıyor.
Mesela 2005 yılında 1 dolar yaklaşık 1,3 TL iken o dönem asgari ücret 350 TL civarındaydı. Bugün asgari ücretin 20 bin TL’yi aştığı bir ortamda kurun yeniden 2 TL olması demek, maaşların da aynı şekilde birkaç yüz liraya gerilemesi anlamına gelir ki bu ne ekonomik ne de toplumsal açıdan kabul edilebilir bir tablo olur.
O halde sormamız gereken soru şu, dolar yeniden 2 lira olur mu? Değil vatandaş elindeki maaşla insanca yaşayabilir mi?
Çünkü fiyatlar geri gelmeyecek. Ancak alım gücü artırılabilir. Bunun yolu da, üretimi artırmaktan, ithalata bağımlılığı azaltmaktan enflasyonu kontrol altına almaktan geçiyor. Yani bu yalnızca kuru baskılamakla değil, vatandaşın cebindeki paranın değerini korumakla mümkün.
