Spinozanın Tanrı anlayışı geleneksel Vahiy temelli dinlerin oluşturduğu kişiselleştirilmiş Tanrı anlatımlarından tamamen farklı panteist yahut panteizme daha yakın panteistik eksenli bir din anlayışına dayanır.
Günümüz anlatımıyla birçok felsefeci Tanrı tanımını Spinozanın oluşturduğu Tanrı inancı düşüncesi üzerinden ifade etmektedirler. Spinoza içkin Tanrı inancının mimarlarından bir tanesidir. Aşkın Tanrı anlayışı; Tanrının evrenden doğadan ve maddi âlemden tamamen ayrı bağımsız ve onun ötesinde olduğu görüşüdür. İçkin Tanrı anlayışı ise Tanrının evrenden ayrı biri olmadığını, aksine doğanın kâinatın ve her varlığın içinde, onun her noktasında bizzat mevcut olduğunun bir anlatımıdır. Tanrı kâinatın içerisindedir ve kâinatla tecelli tanımlı birliktedirler.
Bilindiği üzere Tanrı tanımı insan ve evren arasındaki ilişki geçmişten günümüze insanlığın ortak olan bir problemidir. Tanrının varlığı yahut yokluğu varsa insanla ve yarattıklarıyla olan ilişkileri. İnsan ister inansın isterse inanmasın kendi hayatında süreklilik halinde bir Tanrı düşüncesiyle birlikte yaşamakta. Tanrı inancı insanın kendisi olmasında önemli bir anlatımdır. İnsanın bir şeyler yazıp çizmesi yahut bir şeyleri sözle ifade etmeye çalışması insanın kendi kimliğini oluşturmasında ben diyebilmesi ve onu sözlü yahut yazılı iletişim araçları ile bir şekilde başkaları ile paylaşması.
İnsanın anlam arayışı ile birlikte ben diyebilmesi insanı diğer canlılardan ayıran temel özelliklerdir. Spinoza göreceli kavramlardan oluşan varlık ilkelerini kendi oluşturduğu Tanrı kavramı üzerinden çözmeye sistematik hale getirmeye çalışmıştır. Bu çalışma farklı kişiliklerde kendisine özgü bir anlatımla Tanrı tanımlı ‘ben’ kavramının gelişmesine sebep olmuştur. Ben kavramı oldukça önemli bir kavram olup Cennet Cehennem anlatımlıdır.
Spinoza kendisine özgü bir Tanrı inancını kabul etmez. Spinozaya göre evrenin kendisi Tanrının bizatihi kendisidir. Bu nedenle Tanrının varlığının kendisinden başka bir nedene ihtiyacı yoktur. Varlık kendisinin nedeni olduğu için zorunlu bir varlıktır, özgürdür ve bireysel değildir.
Spinoza’da Tanrı Anlayışı:
Kısa bir anlatımla doğa kelimesinin geçtiği her yere Tanrı kelimesini inşa edebiliriz.
‘Tanrı yahut doğa’ formülüyle özetlenen panteistik bir sisteme dayanır. Panteist düşünce; Tanrı ile doğanın özdeş olduğunu savunan hem dini hem de felsefi yönleri bulunan bununla birlikte tek bir tanımı olmayan geniş ve çok yönlü bir düşünce sistemidir. Panteizm içkin Tanrı anlatımlıdır. Tanrı her şeyde bulunur. Yahut her şey bir tanrıdır. Bu düşüncenin bir benzeri Tasavvuf düşüncesinde tüm varlıklar Tanrının birer tecellileridir anlatımlarıdır.
Tanrı ve doğa ayrı varlıklar değildir. Tanrı ve doğa özdeştir. Doğayı yaratan ve doğadan ayrı bir Tanrı yoktur. Tanrı evrenin içerisindedir ve aynı zamanda kendisidir. Spinoza Tanrıyı tek Töz olarak tanımlar. Tözün var olması için bir başka şeye ihtiyaç duymayan ve kendisiyle kavranan şeydir. Dolayısıyla evrende kendi başına bağımsız birden fazla töz ‘Tanrı’ yoktur. Töz kendi kendine var olan, değişmeyen ve bir başka şeye bağımlı olmayan temel gerçekçilik demektir.
Her şey tek ve sonsuz tözün bir parçası yahut görünümüdür. Spinozanın Tanrısı bilinçli bir iradeye sahip değildir. İnsan gibi düşünen, karar veren seven, öfkelenen dualara cevap veren insanları iyilik ve kötülük kavramları üzerinden değerlendiren bir varlık değildir. Tanrıda anlam ve bir niyet aranamaz. Her şey doğa yasalarının sonsuz zorunluluğuyla gerçekleşir.
Spinoza Vahyi dolayısıyla Vahyin anlatımlarını kabul etmez. Spinozada günah ceza Cennet Cehennem vb. kavramlar insan kurgusudur. Tanrıya ulaşmanın yolu körü körüne bir inanç değil, akıl bilim ve felsefedir.
Din felsefesinin en önemli anlatımlarından bir tanesi muhakkak ki Tanrı evren ilişkidir. Aynı zamanda Vahiy temelli dinlerin ortaya koyduğu; Allah’ın varlığı ve birliğinin bilinip bilinemeyeceği
sıfatları ve âlemlerle olan ilişkisi. Bu bağlamdan hareketle; felsefede panteist düşünce İslam anlayışında ise buna benzerliği üzerinden ‘Vahdet-i Vucut’ anlayışı ortaya çıkmıştır. Vahdet-i Vucut anlayışı tasavvufun bir anlatımı olup İbni Arabi ile ortaya konmuş temellendirilmiştir. Panteizm ise felsefi ve mistik bir konu olup Spinozanın anlatımlarıyla birlikte anlam bulmuştur. Bununla birlikte Panteizm materyalist bir düzlemde ele alınırken Vahdeti vücut ise Yaratılışa özgü bir anlayışla ortaya konur. Panteizmde Tanrı içkin iken Tasavvuf-Vahdeti Vücut düşüncesinde Tanrı yaratıcı sıfatıyla hem aşkın hem de içkindir. Vahdet-i Vücut anlayışında Tanrı tek başınadır birdir ve sıfatlarıyla birlikte vardır. Yine Tasavvufa-Vahdet-i Vucut anlayışına göre Tanrının sıfatları yarattıkları üzerinden tecelli tanımlı bir anlayışla ortaya konur.
Bize göre gerek Spinozanın gerekse de İbni Arabi’nin tecelliye dayalı Tanrı tanımlı anlatımları tek Tanrılı din anlayışı ile süreklilik halinde çatışma içerisindedir.
