Kadim melodilerin izinde: Kültepe
Anadolu'nun en eski yerleşim merkezlerinden biri olan Kayseri, yalnızca ticaret tarihiyle değil, Kültepe kazılarında gün yüzüne çıkarılan bulgularla antik müziğin izlerini taşıyor. Müzik tarihi araştırmacısı Oğuz Elbaş arkeolojik bulgular ışığında medeniyet ve müzik ilişkisini anlattı.
Tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapan Kayseri, köklü kültürel mirasıyla tarih araştırmalarına yön vermeye devam ediyor. Kültepe-Kaniş Karum’da süren arkeolojik çalışmalar, binlerce yıl öncesine uzanan toplumsal yaşamda müziğin önemli bir yer tuttuğunu ortaya koyuyor. Bölgenin Hatti dönemine ait zengin bulgulara ve ikonografik malzemelere ev sahipliği yapması, bu bölgenin önemini artırıyor. Bu görsel malzemeler, geçmişteki yaşamı ve ritüelleri günümüze güçlü biçimde aktarıyor.
Kayseri ve Kültepe
Neolitik süreçten itibaren şekillenen bu birikimin günümüze yansımalarını değerlendiren Oğuz Elbaş, Kayseri ve Kültepe’nin medeniyet ve müzik ilişkisindeki özel konumuna dikkat çekiyor. Elbaş, Kültepe kazılarından çıkarılan buluntuların, dönemin müzik anlayışını somutlaştırdığını belirtiyor. Bu veriler, yazılı belgelerin yanı sıra enstrüman kalıntıları ve görsel betimlemelerle de destekleniyor. Kültepe’nin yaklaşık 4-5 bin yıllık tarihiyle, Anadolu müzik kültürünün erken dönemleri için çok önemli bir merkez olduğunu vurgulayan Elbaş, şunları söyledi: ‘Kültepe, bize Anadolu’da yaklaşık dört bin yıl önce müziğin varlığı ve kullanımı hakkında çok şey söylüyor ve Kültepe kazılarında pek çok çalgı türüne dair izler bulundu.’ dedi.
Kültepe kazılarında bulunan antik çalgılar neler?
Kültepe ve çevresinde tespit edilen çalgı aletlerinin, o dönemin müzik türü hakkında net bilgi vermediğini belirten Elbaş, bulunan verilerin çalgı türleri ve kullanım alanlarıyla sınırlı olduğunu söyledi. Nefesli ve telli çalgıların yanı sıra derili vurmalılar, bağlama ailesinden çalgılar ve zillerin yaygın kullanıldığını aktaran Elbaş, şu bilgileri paylaştı: ‘Çalpara, boru, lir gibi çalgıların; tören alayları, adak sunumları ve kutsal ritüeller sırasında kullanıldığına dair veriler var. Bu durum müziğin gündelik yaşamdan ayrı düşünülemediğini gösteriyor. Ancak bu aletlerle nasıl müzik yapıldığı konusunda yeterli bilgimiz yok.’ Elbaş ayrıca, Kültepe’de şekillenen bu köklü müzik geleneğinin ve enstrüman kültürünün, sonraki dönemlere ve farklı toplumlara aktardığını vurguladı.
Günümüzden Kültepe’ye uzanan kültürel köprü
Arkeolojik bulguların genellikle devlet törenlerine ışık tuttuğunu belirten Elbaş, günlük yaşamdaki müzik kullanımına dair verilerin sınırlı olduğuna dikkat çekti. Kültepe’nin geçmiş ile bugün arasında kültürel bir köprü kurduğunu vurgulayan Elbaş; ‘Kültepe’de yaşamış toplumlarda müziğin günlük yaşam ve toplumsal düzen içindeki yerine dair kapsamlı bilgi elde edemiyoruz. Bu durum sadece Kültepe için geçerli değil; eski dönemlerde genellikle yalnızca devlet törenlerine ait verilere ulaşabiliyoruz. O dönemlerde sıradan halkın görsel malzemelere konu olması çok düşük bir ihtimal.’ diyerek müzik pratiklerinin tarihsel kayıtlarda görünmez kaldığına işaret etti.
Elbaş’a göre antik dönemde müzik; sözlü anlatımın ötesine geçen duyguların ve inancın ifade edildiği evrensel bir dil niteliğindeydi. Müziğin toplumsal birleştiriciliğine de değinen Elbaş, sözlerini şöyle sürdürdü: ‘Törenlerde ritim tutan çalparalar, uzun sesli borular ve lirin melodik yapısı; topluluğun aynı anda hareket etmesini ve ortak bir bilinç oluşturmasını sağlıyordu. Bu yönüyle müzik yalnızca estetik bir uğraş değildi. Aynı zamanda dini, sosyal ve siyasi bir iletişim aracı olarak da işlev görüyordu.’
Hitit ve Roma Uygarlıklarına uzanan müzik yapısı
Kültepe-Kaniş Karum’da şekillenen kültürel yapının, Hitit uygarlığının inanç ve ritüel sistemine zemin hazırladığına değinen Elbaş; ‘Hitit metinlerinde sıkça rastlanan müzik ve dans betimlemelerinin kökleri, Kültepe ve çeviresindeki daha erken dönem uygulamalarına dayanıyor. Bu nedenle Kültepe, yalnızca ticaret tarihi açısından değil, Anadolu müzik kültürünün sürekliliğini izlemek bakımından da anahtar bir merkez.’ dedi. Kayıtların evlilik ritüelleri, dini şölenler ve kamusal kutlamalarda müzik ile dansın merkezi rolünü ortaya koyduğunu belirten Elbaş, bu dönemlerde müziğin kutsal olanla bağ kurma ve topluluk bilincini güçlendirme aracı olduğunu vurguladı.
Kültepe’de elde edilen bulguların ışığında saray ve dini müziklere dair verilere ulaşabildiğini aktaran Elbaş, sözlerini şöyle sürdürdü: ‘Kültepe bulgularından, müziğin devlet törenleri ile ilgili ritüellerde tanrılara bir armağan olarak sunulduğunu görebiliyoruz. Dönemin uhrevi yapısını yansıtmak için müzikten yararlanılmış. Müziğin kaynağı halk olmasına rağmen, o dönem halkın gündelik yaşamındaki müzik kullanımına dair elimizde net veriler bulunmuyor.’
Hatti dönemi müziğine dair en eski veri tabanının Kültepe’de elde edildiğinin altını çizen Elbaş, bu köklü kültürün sonraki dönemlerin müzikal yapısını şekillendirdiğini belirtti. Roma döneminin de bu mirastan etkilendiğini ifade eden Elbaş; ‘Kültepe’de bulunan müzik aletleri Avrupa’ya ulaştığında bazıları dönüşüme uğradı. Bu transfer sürecinde Batı’nın birçok çalgısının, bu topraklardan ve Mezopotamya’dan çıkan aletlerden beslendiği arkeolojik verilerle kanıtlanmıştır.’ diyerek çalgıların Avrupa’ya yolculuğuna dikkat çekti.
‘Kültepe Müzikle Anlatılmalı!’
Kültepe’nin müzikle ilişkilendirilerek tanıtılmasının önemine vurgu yapan Oğuz Elbaş, sözlerini şöyle tamamladı: ‘Müzik, kültürel açıdan en önde gelen unsurlardan biridir. Diğer sanat dallarının da elbette değeri var ancak müzik, doğrudan tüm insanlığı etkileyen güçlü bir araçtır. Eğer müzik iyi işlenir ve anlatılırsa, Kültepe ile ilgili arkeolojik bulgular topluma çok daha etkili bir biçimde aktarılabilir.’



